Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki

kurator: Jędrzej Zakrzewski
osoby artystyczne: Krystyna Wojtyna-Drouet, Alexander Cabeza-Trigg, Agnieszka Grodzińska, Maria Oblicka
projekt archiwalny: Karolina Vyšata
współpraca: Julia Ciunowicz, Michalina Sobierajska, Jędrzej Sokołowski

Wystawa Krystyny Wojtyny-Drouet – która w styczniu 2026 roku obchodziła setne urodziny – prezentuje powstający od ponad siedemdziesięciu lat dorobek jednej z kluczowych reprezentantek polskiej szkoły tkaniny. Jej prace, podobnie jak dokonania innych twórczyń wiązanych z tym ważnym zjawiskiem powojennej sztuki polskiej, cechuje eksperymentalne podejście do formy i tworzywa, skupienie się na plastyce i fakturze splotu. Tworzące to środowisko absolwentki pracowni Eleonory Plutyńskiej w warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych własnoręcznie wykonywały swoje tkaniny, z wykorzystaniem nietypowych materiałów, jak częściowo odtłuszczona, ręcznie przędziona wełna owcza, konopie czy sizal. Tkaniny przekraczające granice tradycyjnego medium przyniosły polskiej reprezentacji międzynarodowy sukces podczas I Biennale Tkaniny w Lozannie w 1962 roku.

Warsztat tkacki jest podstawowym narzędziem pracy Wojtyny-Drouet od ukończenia studiów w 1953 roku. W jej twórczości kluczowe znaczenie ma sam proces tkania, porównywany do medytacji. Artystka wybiera naturalną, częściowo nieodtłuszczoną wełnę górskich owiec, którą barwi według tradycyjnych receptur, przekazanych jej przez Wandę Szczepanowską. Jej gobeliny i kilimy powstają bez wcześniejszego technicznego projektu, intuicyjnie i spontanicznie.

W pracy nad wystawą ważna była przyjęta przez Tima Ingolda perspektywa procesualna w badaniach nad rzemiosłem. Zakłada ona, że to nie twórca narzuca przedmiotowi formę, lecz że powstaje on wskutek przyjmowania formy przez sam materiał. To podejście jest bliskie Wojtynie-Drouet. Tkanie nie jest dla niej realizowaniem ustalonego planu, który podlega narzucanym z góry zasadom czy konkretnym rozwiązaniom technicznym. Dla artystki rzemiosło to sposób zamieszkiwania świata z performatywnym powtarzaniem tych samych działań – naciągania osnowy, barwienia wełny, codziennego tkania i zdejmowania gotowych gobelinów z krosna.

Na wystawie prezentowany jest wybór 20 prac artystki powstałych między 1953 a 2018 rokiem, składający się na przegląd jej najważniejszych realizacji pochodzących ze zbiorów muzealnych. Wybór ten uzupełniają mniej znane gobeliny z jej prywatnej kolekcji. Wielkoformatowe tkaniny, jak wykonana na Biennale w Lozannie Uliczka (1962) czy późniejsze Kwitnące wzgórza (1978), powstałe na prywatne zamówienie, prezentowane są po raz pierwszy po ponad dwóch dekadach. Zestawione zostały tak, aby ukazać formalne i stylistyczne zmiany w twórczości artystki – od figuracji, przez kompozycje abstrakcyjne, aż po liryczne prace z późniejszych lat. W Zachęcie prezentowane są nie tylko gobeliny i kilimy ukazujące jej procesualne podejście do miękkiego medium, ale także przedmioty dokumentujące warsztat: receptury barwierskie, tkaniny prezentujące techniki tkackie jak żakard i druk na tkaninie czy kolekcja autorskiej odzieży z samodziału. Odniesienia do sposobu życia z rzemiosłem, włączonym do świata sztuki, znajdziemy w pracach współczesnych artystów, dla których inspiracją stała się twórczość Wojtyny-Drouet –Agnieszki Grodzińskiej oraz Marii Oblickiej i Alexandra Cabezy-Trigga.

Wystawa prezentująca zarówno gotowe tkaniny, jak i dokumentację doświadczenia warsztatowego sytuuje się również w kontekście obecnego odrodzenia technik tkackich i ma na celu udostępnienie kolejnemu pokoleniu wiedzy technicznej doskonalonej przez lata. Idea ta przyświeca również książce towarzyszącej wystawie, która ma się ukazać w trakcie jej trwania, a będącej m.in. efektem projektu archiwalnego przeprowadzonego przez zespół Zachęty w 2025 roku. Książka nie ma charakteru monografii, nie jest też albumem poświęconym twórczości artystki ani przekrojowym opracowaniem poświęconym zagadnieniu tkaniny artystycznej. Doświadczenie twórcze artystki stanowi punkt wyjścia do analiz napisanych z różnych perspektyw badawczych: Sandry Imko (o statusie tkaniny artystycznej w świetle twórczości Krystyny Wojtyny-Drouet), Agnieszki Jacobson-Cieleckiej (o kolorze w projektowaniu) czy Anny Wiszniewskiej (o historii wystaw tkaniny w gmachu Zachęty). W książce znajdą się także materiały archiwalne: od naturalnych receptur barwierskich, po dokumentację prywatnych podróży artystki po świecie.

Wystawa stanowi istotny punkt w historii Zachęty, w której prezentacje tkaniny artystycznej odbywały się od pierwszych lat powojennych. Jak zauważa Anna Wiszniewska: „Historia obecności tkaniny artystycznej na wystawach w gmachu Zachęty toczy się równolegle do historii sztuki powojennej w Polsce – od pełnienia funkcji służebnych wobec projektu »sztuki na co dzień i dla wszystkich«, rozwijanego w cieniu doktryny realizmu socjalistycznego, poprzez emancypację medium i jego spektakularny rozkwit, po kryzys i wreszcie współczesny powrót w nowej odsłonie”. Ostatnią wystawą ukazującą szeroki potencjał i siłę medium tkaniny była wystawa Splendor tkaniny z 2013 roku.

prace ze zbiorów: Muzeum Narodowego w Warszawie, Centralnego Muzeum Włókiennictwa w Łodzi, POLIN Muzeum Historii Żydow Polskich, Muzeum Kultury Kurpiowskiej w Ostrołęce oraz kolekcji artystki

Krystyna Wojtyna-Drouet (ur.1926) – artystka tekstylnego medium i malarka, przedstawicielka pierwszego pokolenia polskiej szkoły tkaniny. W latach 1946–1953 studiowała w Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie (dyplom w pracowni Eleonory Plutyńskiej). Uczestniczyła w I, IV i V Międzynarodowym Biennale Tkaniny w Lozannie. W 1975 roku wzięła udział w I Międzynarodowym Triennale Tkaniny w Łodzi, a w 1978 roku w Międzynarodowym Quadriennale Sztuki Dekoracyjnej w Erfurcie. Jej prace były wystawiane w Polsce i za granicą, m.in. w Oslo, Lipsku, Buenos Aires, Hawanie, Chicago i Kairze. Stworzyła ponad 350 tkanin. Jej gobeliny znajdują się m.in. w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie, Centralnego Muzeum Włókiennictwa w Łodzi, Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN czy Musée Jean-Lurçat de la Tapisserie Contemporaine w Angers, Philadelphia Museum of Art oraz w kolekcjach prywatnych w kraju i za granicą. Jest laureatką złotego Medalu „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” (2023). W 2025 roku została odznaczona wyróżnieniem honorowym III edycji Nagrody im. Prof. Stanisława Trzeszczkowskiego, przyznawanej przez Okręg Warszawski ZPAP dzięki wsparciu MKiDN.