Miejsce Projektów Zachęty

kuratorka: Magda Kardasz
współpraca: Pola Gadowska

„Linia porządkująca zapobiega przypadkowi”.

Le Corbusier

Nowa choreograficzna praca wideo Agnieszki Mastalerz Reszta/Remainder zawiera materiały sfilmowane jesienią 2025 roku w Weissenhofmuseum w Stuttgarcie. Muzeum to mieści się w Doppelhaus — domu bliźniaczym zaprojektowanym przez Le Corbusiera i Pierre’a Jeannereta Weissenhof-Siedlung, modernistycznej osadzie mieszkalnej zbudowanej na wystawę Deutsche Werkbund w  Stuttgarcie (1927). Osiedle to pokazywało nowy sposób rozwiązania problemu niedostatku mieszkań po I wojnie światowej, a także propozycje racjonalnego i niedrogiego budownictwa mieszkaniowego dla klasy średniej i robotników. Dyrektorem artystycznym wystawy był Ludwig Mies van den Rohe, a wśród zaproszonych kilkunastu architektów oprócz Le Corbusiera znalazł się także Walter Gropius. Te eksperymentalne budynki są dziś uznawane za jedne z najważniejszych przykładów nowoczesnej architektury XX wieku, a ich realizacja wywołała zarówno entuzjazm, jak i kontrowersje — krytykowano je za ekskluzywność i oderwanie od realiów społecznych. Mimo to projekt stał się impulsem dla podobnych inicjatyw w innych europejskich miastach jak Wrocław (osiedle Wohnung und Werkraum z 1929 roku), Brno, Praga, Zurych czy Wiedeń.

Od 2006 roku Doppelhaus funkcjonuje jako Weissenhofmuseum im Haus Le Corbusier, a od 2016 roku jest wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Ten nigdy niezamieszkany modelowy budynek stał się pomnikiem modernistycznej architektury zwiedzanym głównie przez miłośników spuścizny jej czołowego twórcy i ideologa. Pozbawiona ozdób geometryczna bryła, budowana ze zestandaryzowanych elementów, z białą elewacją, otwartym planem, płaskim dachem, wstęgowymi oknami, z charakterystycznymi pilotis, wyposażona w meble zintegrowane z architekturą stanowi realizację zasad nowoczesnej architektury Le Corbusiera.

„Projekt skupia się na ludzkim ciele funkcjonującym i przemieszczającym się w ściśle określonych strukturach — odwołuje się do utopijnych wizji modernizmu, które kształtowały przestrzeń mieszkalną w oparciu o matematyczne i wykluczające założenia” — opisuje ideę wystawy artystka.

W zaciemnionej sali Miejsca Projektów Zachęty prezentowana jest trzykanałowa instalacja wideo, która, według słów Mastalerz, eksploruje relacje między ludzkim ciałem a modernistyczną architekturą poprzez ruch, percepcję i interpretację. Istotnym elementem była tu koncepcja Modulora — systemu proporcji opracowanego przez Le Corbusiera, opublikowanego w 1951 roku, która w założeniu miała służyć do harmonijnego projektowania wnętrz i mebli. Takie myślenie widoczne jest już w powstałym dużo wcześniej Doppelhaus.

Wideo Agnieszki Mastalerz składa się z trzech rozdziałów/kanałów, z których każdy analizuje inny wymiar relacji między ciałem a konkretną architekturą.

Pierwszy dokumentuje wnętrza Doppelhaus i realizowany był wolno obracającą się kamerą zamocowaną na statywie, na wysokości wzroku mężczyzny o wzroście 183 cm. Jak pisze autorka, ta część pracy odnosi się bezpośrednio do założenia proporcji zawartych w Modulorze, a także do twierdzenia Le Corbusiera, że przestrzeń doświadczana jest m.in. poprzez głowę, która się obraca. Wideo ukazuje wnętrze oraz widok z okna. Szerokokątny obiektyw załamuje linie, przez co architektura przestaje być idealna.

Druga część opisywanej wideoinstalacji to dynamiczne, filmowane z ręki ujęcia improwizowanego performansu studentów z Akademie der Bildenden Künste Stuttgart. Akcja rozgrywa się w salonie, części kuchennej, łazience oraz na tarasie Doppelhaus. Performerzy eksplorują pomieszczenia za pomocą ruchu i dotyku. Ich energia zdaje się „rozciągać” wnętrze. Dynamika spontanicznego performansu narasta, osiągając na tarasie bliskie transowi natężenie. Buduje to organiczny kontrast z modernistycznymi, jasno określonymi strukturami.

Trzecia część wideoinstalacji to filmowa rejestracja ruchu młodej kobiety, profesjonalnej choreografki i performerki Rachel Gill, w pokoju dla służącej, tzw. Dienstmädchenzimmer, znajdującym się na parterze. Performerka eksploruje to niskie pomieszczenie, w którym dominują szarości. Postawa jej ciała i ruchy podkreślają klaustrofobiczną ciasnotę tego pokoju, a także wąskich korytarzy i schodów willi, po których bohaterka się przemieszcza. Wideo na wystawie w MPZ prezentowane jest w podłużnej przestrzeni o szerokości 60 cm, odzwierciedlającej rzeczywistą szerokość korytarzy w Doppelhaus. Według słów Agnieszki Mastalerz, pokój służącej reprezentuje hierarchię i niewidzialną pracę, która podtrzymywała ideały modernistycznego domu, a choreografia podkreśla struktury władzy wbudowane w architekturę. Dienstmädchenzimmer i zaplecze to „reszta” budynku poza oficjalnym, reprezentacyjnym obiegiem. Artystka tak tłumaczy tytuł wystawy: „Reszta jest dla mnie odzwierciedleniem osób, którym dom w założeniu nie był dedykowany”.

W swoich wcześniejszych pracach Mastalerz przedstawiała ciało w odniesieniu do struktur ograniczających. W wideoinstalacji Reszta/Remainder mówi o spontanicznym ciele w relacji z rygorystyczną architekturą. Współczesna artystka wizualna nawiązuje dialog z demiurgiem/ikoną modernistycznej architektury, a zaproszeni performerzy poddają analizie utopijny ideał, ponieważ swobodny ruch ciał zderza się z jej sztywnymi ramami. Podziw dla piękna Doppelhaus miesza się tu z krytycznym podejściem do jego rzeczywistej funkcjonalności. To dzieło sztuki samo w sobie, ale trudne do życia; piękna architektura nietolerująca obecności osobistych przedmiotów. Artystka zdaje się pytać, jak z dzisiejszej perspektywy i przy obecnej wrażliwości społecznej patrzymy na modernistyczne postulaty. Jaka reszta pozostała z dawnej utopii? 

Magda Kardasz

Agnieszka Mastalerz – artystka wizualna, urodzona w 1991 roku w Łodzi. Absolwentka Pracowni Działań Przestrzennych Mirosława Bałki na Wydziale Sztuki Mediów Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie (2018), odbyła gościnny pobyt w pracowni Candice Breitz i Eli Cortiñas w Hochschule für Bildende Künste w Brunszwiku (stypendium DAAD, 2019/2020) oraz pracowni Adama Broomberga i Olivera Chanarina w Hochschule für Bildende Künste w Hamburgu (2017/2018). Ukończyła też studia kulturoznawcze na Uniwersytecie Warszawskim (2013) oraz kurs podyplomowy w Malmö Art Academy (2024). W swojej praktyce przygląda się mechanizmom kontroli oraz procesom wpływającym na jednostkę. Używa poetyckiego języka wizualnego do analizy reguł ustanowionych w intymnych związkach, społecznościach, państwach czy firmach oraz w stosunku do środowiska naturalnego. Tworzy głównie wideo, często łącząc techniki obrazowania naukowego z elementami performatywnymi.

Jej prace pokazywane były m.in. na festiwalu Ekrani i Artit w Szkodrze, w Muzeum Rzeźby im. Xawerego Dunikowskiego w Królikarni – oddziale Muzeum Narodowego w Warszawie, Krupa Art Foundation we Wrocławiu (2025), Catinca Tabacaru Gallery w Bukareszcie (2024), NS-Dokumentazionszentrum w Monachium (2023), MOCAK Muzeum Sztuki Współczesnej w Krakowie, eastcontemporary w Mediolanie, Manifesta 14. w Prisztinie (2022), Fabbri Schenker Projects w Londynie, MAXXI w Rzymie, Centro per l'arte contemporanea Luigi Pecci w Prato (2021), galerii Wschód w Warszawie (2020), Palazzo Strozzi we Florencji, Fundacji Rodziny Staraków w Warszawie (2019), Deichtorhallen w Hamburgu, Fondation Hippocrène w Paryżu (2018), Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie (laureatka konkursu Artystyczna podróż Hestii, 2017).

www.agnieszkamastalerz.com
IG: https://www.instagram.com/agnieszkamastalerz/

Pomysł na projekt zrodził się podczas rezydencji artystycznej Agnieszki Mastalerz w Akademie Schloss Solitude w Stuttgarcie w 2025 roku. Program rezydencyjny w ramach Sieci Rezydencji Artystycznych Solitude to wspólna inicjatywa Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski i Instytutu Adama Mickiewicza.

Szczególne podziękowania dla Fondation Le Corbusier.