Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki

kuratorka: Monika Weychert
architektura wystawy: Mirek Kaczmarek
pomoc w realizacji rzeźb miedzianych: Piotr Budzyk
pomoc w realizacji instalacji „Schody”: Janek Kamykowski, Christoph Krane

Wystawa Krzysztofa Gila podejmuje złożone zagadnienie getta w jego współczesnym znaczeniu. Dawniej getta stanowiły fizycznie wyodrębnione części miast, często otoczone murami i odcięte od reszty przestrzeni miejskiej. Obecnie pojęcie to ma przede wszystkim wymiar socjologiczny i odnosi się do ubogich dzielnic dużych metropolii, zamieszkiwanych przez grupy wykluczone, które mają ograniczony dostęp do zasobów społecznych i obniżony standard życia.  

Obozy dla uchodźców i przejściowe oraz strzeżone ośrodki dla cudzoziemców są często analizowane przez socjologów i aktywistów jako miejsca funkcjonujące na podobieństwo gett lub instytucji totalnych, całkowicie kontrolujących życie jednostki. Choć termin „getto” historycznie odnosił się do przymusowego odosobnienia grup etnicznych lub religijnych, we współczesnym kontekście migracyjnym używa się go do opisu zjawisk takich jak izolacja, kontrola i ograniczenie praw migrantów. Określenie to odnosi się również do tendencji zamykania się określonych środowisk, zawodów, klas czy grup etnicznych, które tworzą własne, odizolowane społeczności. Obejmuje także homogeniczne obszary w przestrzeni miejskiej, którymi są m.in. osiedla zamknięte (ang. gated communities) czy socjalne. Tym procesom towarzyszy często fizyczna ingerencja w tkankę miejską, utrudniająca swobodne poruszanie się i sprzyjająca zanikowi przestrzeni publicznej. Jednocześnie skutkuje to komplikacją wzajemnych relacji między mieszkańcami takiej enklawy a pozostałą ludnością miejską, co może prowadzić do marginalizacji i utrudniać odbudowę zdrowych relacji w społecznościach lokalnych. 

Gil w swojej analizie pojęcia getta odnosi się m.in. do książki Ece Temelkuran Naród obcych. Jak odbudować wspólny dom w XXI wieku (Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2026). Turecka dziennikarka i pisarka proponuje nową etykę przetrwania opartą na solidarności wszystkich wyobcowanych, a we współczesnym świecie może nim być każdy z nas. Drugą ważną inspiracją do podjęcia tego tematu okazały się wspomnienia artysty z rodzinnego miasta. Krzysztof Gil wychował się na osiedlu powstałym jak wynik rządowego nakazu (Ustawa z dnia 17 października 1958 r. o stałym osiedleniu osób wędrownych). Podobne ustawodawstwo doprowadziło do gettoizacji osób romskich w całym bloku socjalistycznym, a jego skutki widoczne są do dzisiaj, m.in. w cieszącym się złą sławą osiedlu Luník IX w Koszycach. Dzieciństwo artysty przypadło na przełom lat 80. i 90. XX wieku, kiedy to pogromy, napady nacjonalistów czy przymusowe wyjazdy z Polski z paszportem w jedną stronę stanowiły część codziennego doświadczenia osób romskich. 

Perspektywa artysty zakorzeniona jest w polsko-romskiej tożsamości i doświadczeniu dwukulturowości. Ta podwójna przynależność nie jest jedynie biograficznym faktem, lecz narzędziem poznawczym, które pozwala mu poruszać się pomiędzy dwoma kodami, dwoma językami opisu rzeczywistości i dwoma sposobami patrzenia. Na wystawie w Zachęcie artysta podejmuje próbę zmierzenia się z pojęciem gettoizacji jako mechanizmem powracającym w różnych skalach, miejscach i epokach. Interesuje go zarówno getto realne, zbudowane z murów czy decyzji politycznych, jak i getto wyobraźni. Przygląda się obrazom, narracjom i stereotypom, które poprzedzają realne wykluczenie różnych grup i je usprawiedliwiają. Krzysztof Gil mówi, że getto wyobraźni powstaje na poziomie obrazu, dlatego jako artysta może oddziaływać właśnie na tej pierwszej linii kształtowania wyobrażeń, by zmieniać sposób patrzenia na wyobcowanych i Innych, rozbrajając utrwalone na ich temat klisze.